Nhiều đại biểu lo ngại việc giao Chính phủ quy định các giao dịch đất đai phải công chứng, chứng thực có thể làm giảm an toàn pháp lý, gia tăng tranh chấp nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp.
Sáng 22/10, thảo luận tại tổ Hà Nội về dự án Luật Đất đai (sửa đổi), Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà đề nghị tiếp tục quy định trực tiếp trong luật những giao dịch đất đai bắt buộc công chứng, chứng thực.
Theo Luật Đất đai hiện hành, hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất phải được công chứng hoặc chứng thực, trừ một số trường hợp ngoại lệ. Dự thảo luật sửa đổi đề xuất giao Chính phủ xác định các loại hợp đồng phải công chứng, chứng thực, gắn với tiến độ chuyển đổi số và kết nối dữ liệu đất đai.
Ông Hà cho rằng cơ sở dữ liệu đất đai và hệ thống định danh điện tử như VNeID có thể giúp xác thực danh tính, kiểm tra thông tin thửa đất nhưng không thể thay thế vai trò kiểm tra tính hợp pháp của giao dịch. Chẳng hạn, dữ liệu điện tử không thể tự đánh giá một người có đủ năng lực nhận thức khi ký hợp đồng hay không, có bị đe dọa, cưỡng ép, lừa dối hoặc tài sản giao dịch có thuộc sở hữu chung của vợ chồng hay không.
Theo đại biểu, tại một số nước châu Âu, quản lý đất đai được số hóa nhưng hoạt động công chứng vẫn được duy trì. Công chứng giúp kiểm tra tính hợp pháp của giao dịch, còn đăng ký đất đai ghi nhận quyền sử dụng và các thông tin liên quan. Hai hoạt động có chức năng khác nhau, bổ trợ cho nhau.
Ông lo ngại nếu trách nhiệm kiểm tra pháp lý chuyển từ công chứng viên sang cán bộ đăng ký đất đai hoặc chính quyền cấp xã, thủ tục có thể ách tắc, tranh chấp gia tăng và cơ quan nhà nước phải gánh thêm trách nhiệm. Trong khi đó, hoạt động công chứng đã được xã hội hóa, công chứng viên chịu trách nhiệm nghề nghiệp và có bảo hiểm trách nhiệm theo quy định.
Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà. Ảnh: Hoàng Phong
Đại biểu Hà cũng đề nghị xem xét tính thống nhất giữa dự thảo Luật Đất đai với Bộ luật Dân sự và Luật Công chứng. Việc giao Chính phủ quy định những hợp đồng bắt buộc công chứng, chứng thực có thể dẫn đến cách hiểu khác nhau khi áp dụng pháp luật.
Từ đó, ông đề nghị tiếp tục quy định trực tiếp trong Luật Đất đai các trường hợp phải công chứng hoặc chứng thực, đồng thời đẩy mạnh công chứng điện tử, kết nối dữ liệu công chứng với dữ liệu đất đai, thuế và ngân hàng để giảm thời gian, chi phí cho người dân.
Cùng quan điểm, đại biểu Trần Hoài Nam, chuyên trách tại Ủy ban Dân nguyện và Giám sát, cho rằng với thực trạng giao dịch đất đai, bất động sản hiện nay, việc giảm các yêu cầu công chứng bắt buộc cần được cân nhắc kỹ vì có thể gây ra những hệ lụy lớn.
Ông ví công chứng viên như "thẩm phán phòng ngừa", bởi việc kiểm tra tính hợp pháp của hợp đồng giúp hạn chế tranh chấp phải đưa ra tòa án. Khi tranh chấp xảy ra, hồ sơ công chứng cũng tạo cơ sở để giải quyết thuận lợi hơn nhờ có chứng cứ, tài liệu rõ ràng.
Đại biểu đồng tình mục tiêu giảm thủ tục hành chính, tạo điều kiện để người dân tự lựa chọn công chứng khi pháp luật cho phép. Tuy nhiên, chính sách cần tính đến hiểu biết pháp luật của người dân và thực tế giao dịch bất động sản.
Ông dẫn giai đoạn thị trường sôi động, nhiều người mua đất với tâm lý "cứ mua là có lãi", ít quan tâm đến tính pháp lý của giao dịch. Nếu giảm yêu cầu công chứng khi chưa đánh giá đầy đủ tác động, quyền lợi người sử dụng đất, công tác quản lý và sự ổn định của thị trường bất động sản có thể bị ảnh hưởng.
"Đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu kỹ nội dung này. Nếu giữ phương án giao Chính phủ quy định, cần đánh giá đầy đủ hơn về cơ sở pháp lý, thực tiễn và tác động của việc thay đổi", ông nói.
Tại tổ TP HCM, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp thành phố, cũng đề nghị rà soát quy định về công chứng giao dịch đất đai để bảo đảm thống nhất với các luật hiện hành. Việc giao Chính phủ xác định các trường hợp phải công chứng, chứng thực cần được xem xét lại về cơ sở pháp lý.
Bà Hạnh cũng đề xuất bổ sung quy định công chứng, chứng thực bắt buộc đối với giao dịch thừa kế quyền sử dụng đất, nhà ở do nguy cơ phát sinh tranh chấp trong quá trình phân chia tài sản. Bà cho biết thời gian qua TP HCM đã xử lý khoảng 58.000 việc công chứng liên quan đến di chúc và 27.000 việc liên quan đến phân chia tài sản thừa kế. "Các giao dịch thừa kế nhà, đất cần được kiểm tra pháp lý chặt chẽ để hạn chế tranh chấp giữa những người thừa kế", bà nhấn mạnh.
Quốc hội dự kiến thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi) ngày 26/10 và xem xét thông qua tại kỳ họp này.
Sơn Hà - Viết Tuân
