Nhà văn Ryu Murakami không tìm cách làm cho bóng tối trở nên đẹp đẽ, cũng không xoa dịu nó, ông buộc người đọc nhìn thẳng.
Ngày 23/10, Nhà xuất bản Gentosha thông báo nhà văn Ryu Murakami qua đời ngày 17/10, thọ 74 tuổi. Ryu Murakami cùng Haruki Murakami được xem như một trong những trụ cột dẫn dắt nền văn học Nhật đương đại. Nhà báo David Pilling từng nhận định: "Nếu Haruki là Beatles của văn học Nhật Bản, Ryu là Rolling Stones".
Nếu Haruki được độc giả quốc tế yêu mến bởi văn phong giàu liên tưởng, những không gian nửa thực nửa mộng và nỗi cô độc mang màu sắc siêu thực, Ryu lại gây ấn tượng với khán giả bằng cái nhìn trực diện, lạnh lẽo vào những vùng tối của con người và xã hội.
Văn chương của Ryu không dễ tạo ra sự quyến luyến bằng vẻ đẹp câu chữ như người đồng nghiệp cùng họ. Thay vào đó, ông đưa người đọc đến những trải nghiệm bất an, đôi khi cực đoan, nơi ma túy, dục vọng, bạo lực, sự cô độc, hư vô và những tổn thương tâm lý không được hóa giải hiện ra như những phần không thể tách rời của đời sống.
Từ tuổi trẻ nổi loạn đến những vùng tối của xã hội
Dù ít tuổi hơn Haruki Murakami, Ryu bước vào văn đàn sớm hơn với tiểu thuyết đầu tay Màu Xanh Trong Suốt (Almost Transparent Blue), xuất bản năm 1976. Tác phẩm nhanh chóng gây tiếng vang khi giành cả giải Gunzo dành cho tác giả mới và giải Akutagawa, một trong những giải thưởng văn học danh giá nhất Nhật Bản.
Bối cảnh của Màu Xanh Trong Suốt là thị trấn Fussa, nơi có căn cứ không quân của Mỹ. Các nhân vật trẻ dường như tồn tại bên lề một xã hội Nhật Bản đang phát triển mạnh mẽ, nhưng không tìm thấy vị trí của mình trong trật tự ấy. Những cuộc vui, cơn say, ảo giác và các mối quan hệ thể xác không đem lại sự giải phóng như họ mong đợi, mà càng làm lộ rõ khoảng trống tinh thần.
Ryu không xây dựng một cốt truyện kịch tính theo lối truyền thống. Tác phẩm vận hành qua những mảnh đời, những hình ảnh và trạng thái cảm giác nối tiếp nhau, tạo thành bức tranh sống động nhưng rời rạc về một thế hệ trẻ mất phương hướng.
Nếu Màu Xanh Trong Suốt phản ánh những trải nghiệm và không khí của tuổi trẻ nổi loạn trong thập niên 1970, tác phẩm 69 lại cho thấy một sắc thái khác trong văn chương Ryu. Tác phẩm mang tinh thần hài hước, nghịch ngợm và giàu năng lượng tuổi trẻ, lấy cảm hứng từ những năm tháng ông trưởng thành.
Từ những tác phẩm đầu tay của Ryu, có thể nhận thấy một mối quan tâm xuyên suốt trong sự nghiệp của ông: Điều gì xảy ra khi con người không tìm được sự kết nối với thế giới xung quanh? Với Ryu, khoảng trống ấy không nhất thiết dẫn đến suy tư triết học hay những cuộc độc thoại nội tâm. Nó có thể biến thành sự buông thả, những hành vi cực đoan, thậm chí bạo lực.
Nhà văn Ryu Murakami. Ảnh: Shinya Sawai
Khi bóng tối bước vào đời sống bình thường
Những năm 1990, Ryu Murakami tiếp tục khai thác các vùng tối của con người qua những câu chuyện mang màu sắc tâm lý, kinh dị và bạo lực. Hai tác phẩm tiêu biểu là Xuyên Thấu (Piercing, xuất bản năm 1994) và Thử Vai (Audition, xuất bản năm 1997), sau này đều được chuyển thể thành phim.
Xuyên Thấu bắt đầu bằng một tình huống tưởng như không có gì bất thường: Kawashima, một người đàn ông có công việc ổn định, một người vợ yêu thương và đứa con nhỏ mới chào đời. Nhưng trong nội tâm, anh phải vật lộn với một thôi thúc bạo lực đáng sợ, hướng vào chính đứa con của mình. Ý thức được nguy cơ mất kiểm soát, anh lên kế hoạch thực hiện hành vi ấy với một người phụ nữ xa lạ. Nhưng người phụ nữ anh gặp cũng mang những tổn thương sâu sắc, và ranh giới giữa kẻ gây bạo lực và nạn nhân không còn đơn giản như ban đầu.
Sức hấp dẫn của tác phẩm nằm ở chỗ Ryu đặt một xung động cực đoan bên trong đời sống gia đình bình thường, để người đọc nhận ra sự bất an có thể tồn tại ngay dưới bề mặt của một cuộc sống tưởng như ổn định.
Đến Thử Vai, Ryu tiếp tục khai thác sự đối lập giữa vẻ ngoài dịu dàng và những gì ẩn giấu bên dưới. Nhân vật trung tâm là Aoyama, một người đàn ông góa vợ quyết định tìm kiếm bạn đời mới thông qua một buổi thử vai giả cho bộ phim không tồn tại. Tại đây, ông gặp Asami, một cô gái trẻ có vẻ đẹp mong manh và kín đáo, xuất thân từ môi trường múa ba lê. Aoyama nhanh chóng bị cuốn hút bởi cô. Nhưng mối quan hệ tưởng như bắt đầu bằng sự lãng mạn ấy dần hé lộ những dấu hiệu bất thường.
Thử Vai trở thành hiện tượng quốc tế khi được đạo diễn phim kinh dị Nhật Bản nổi tiếng Takashi Miike chuyển thể thành bộ phim điện ảnh cùng tên. Cả hai phiên bản đều gây ấn tượng mạnh, nhưng theo những cách khác nhau. Nếu Miike sử dụng ngôn ngữ hình ảnh, nhịp điệu và sự tương phản giữa vẻ đẹp bề ngoài với bạo lực để tạo ra trải nghiệm kinh dị trực diện, Ryu lại có không gian để đi sâu hơn vào những suy nghĩ, ký ức và cơ chế tâm lý của nhân vật.
Thử Vai không đơn thuần là một câu chuyện kinh dị về bạo lực. Tác phẩm còn có thể được đọc như sự chất vấn những quan niệm về tình yêu, quyền lực và cách con người nhìn nhận người khác thông qua những kỳ vọng của chính mình. Aoyama tổ chức buổi thử vai để lựa chọn một người phụ nữ phù hợp với hình dung về người vợ tương lai. Chính hành động ấy đặt Asami vào vị trí của một đối tượng được quan sát, đánh giá và lựa chọn. Nhưng cuối cùng, người tưởng rằng mình nắm quyền chủ động lại không thể hiểu được con người mà mình đang theo đuổi.
Nhà văn của những vùng tối không dễ hóa giải
Đọc lại Xuyên Thấu và Thử Vai, có thể nhận thấy một đặc điểm nổi bật trong nghệ thuật của Ryu Murakami: Ông thường đặt những tình huống cực đoan vào một cấu trúc kể chuyện tương đối bình thản. Văn phong không liên tục tìm cách kích động cảm xúc, mà để các sự kiện diễn ra với một vẻ lạnh lùng gần như khách quan. Chính sự tương phản ấy khiến những gì xuất hiện trên trang sách trở nên khó quên.
Các tác phẩm của ông thường trở lại với những tổn thương từ thời thơ ấu, sự thiếu vắng tình yêu thương, cảm giác bị bỏ rơi và những mối quan hệ bị chi phối bởi quyền lực. Tuy nhiên, sẽ là đơn giản hóa nếu xem bạo lực trong văn chương Ryu chỉ như kết quả trực tiếp của chấn thương tâm lý. Điều đáng chú ý hơn là cách ông cho thấy những tổn thương không được đối diện có thể tiếp tục tồn tại, biến dạng và tác động đến các mối quan hệ trong hiện tại.
"Thử Vai" trở thành hiện tượng quốc tế khi được đạo diễn phim kinh dị Nhật Bản nổi tiếng Takashi Miike chuyển thể thành bộ phim điện ảnh cùng tên. Ảnh: Nitehawkcinema
Những nhân vật của Ryu không phải lúc nào cũng có khả năng hiểu chính mình, càng không dễ tìm được sự cứu rỗi. Họ có thể gây tổn thương cho người khác, đồng thời mang trong mình những vết thương chưa được giải quyết. Nhà văn không vì thế mà xóa bỏ trách nhiệm của họ, cũng không đưa ra những lời giải thích đơn giản để người đọc dễ dàng phán xét.
Sự nghiệp của Ryu Murakami không chỉ gắn với những câu chuyện gây tranh cãi về ma túy, tình dục hay bạo lực. Ông còn là một nhà văn quan tâm sâu sắc đến những biến động của xã hội Nhật Bản hiện đại, từ văn hóa tiêu dùng, sự xa cách giữa các cá nhân đến những khủng hoảng trong đời sống tinh thần.
Bốn cuốn sách kể trên chỉ là một phần nhỏ trong sự nghiệp đồ sộ kéo dài hơn nửa thế kỷ của Ryu Murakami. Nhưng chúng đủ để gợi nhắc vì sao ông trở thành một tiếng nói khác biệt trong văn học Nhật Bản đương đại.
Haruki Murakami thường để lại cho người đọc những khoảng trống để suy tưởng, còn Ryu khiến độc giả phải nhìn vào những gì khó chấp nhận hơn: Bạo lực có thể tồn tại bên cạnh sự bình thường, những tổn thương sâu kín không phải lúc nào cũng dẫn đến thấu hiểu hay chữa lành.
Lê Hồng Lâm
