Lạ kỳ hoa cỏ quanh ta: Messi thành tên nấm, người Việt thành tên hoa lan

Từ siêu sao đến người giữ rừng

Siêu sao bóng đá Lionel Messi được nhiều nhà khoa học lấy tên để đặt cho những sinh vật mà có lẽ chính anh cũng khó tưởng tượng. Năm 2021, một loài… thằn lằn được đặt tên Liolaemus messii. Các tác giả không chỉ nhắc anh là cầu thủ Argentina nổi tiếng toàn cầu mà còn gọi Messi là một "tấm gương thế giới về sự khiêm nhường và tinh thần hiệp sĩ".

Rồi Argentina vô địch World Cup 2022. Cái tên Messi tiếp tục xuất hiện ở một loài nhện, một loài nấm và hai loài chỉ biết qua hóa thạch. Những lời giải thích đi kèm cũng rất tình cảm: cảm ơn Messi vì niềm vui anh mang lại, vinh danh "một trong những cầu thủ vĩ đại nhất mọi thời đại", hay người đem đến "niềm vui và niềm tự hào lớn lao".

Một cầu thủ thành tên thằn lằn, nhện, nấm và cả những sinh vật đã biến mất hàng triệu năm trước. Nghe như chuyện đùa, nhưng tất cả đều là danh pháp khoa học.

Messi không phải trường hợp đặc biệt duy nhất. Nannaria swiftae - một loài cuốn chiếu móng vuốt xoắn ở Tennessee, Mỹ - mang tên Taylor Swift. Derek Hennen, tác giả chính của nhóm nghiên cứu, giải thích rất đời thường: âm nhạc của Swift đã giúp ông vượt qua những thăng trầm trong những năm học cao học, nên việc lấy tên nữ ca sĩ đặt cho loài mới là một cách nói lời cảm ơn.

Còn Lady Gaga lại bước thẳng vào thế giới cây cỏ. Năm 2012, một nhóm nghiên cứu đặt Gaga cho một chi dương xỉ gồm 19 loài lúc bấy giờ. Chuyện không chỉ dừng ở việc các nhà khoa học yêu thích nữ ca sĩ. Thể giao tử của dương xỉ khiến họ liên tưởng đến bộ đồ hình trái tim màu xanh nhạt Gaga mặc tại Grammy 2010. Thú vị hơn, trong một đoạn trình tự DNA đặc trưng của nhóm cây này lại xuất hiện bốn ký tự đứng cạnh nhau: G-A-G-A. Một cái tên của ngôi sao nhạc pop bỗng vừa nằm trong văn hóa đại chúng, vừa hiện ra trong DNA của dương xỉ.

Băng rừng lội suối để tìm nhiều loài thực vật mới

ẢNH: ĐINH QUANG DIỆP

Nhưng chuyện lấy tên người đặt cho sinh vật không chỉ dành cho siêu sao. Ở Việt Nam, nhà nghiên cứu thực vật Nguyễn Văn Cảnh đã có hàng trăm chuyến đi rừng trong hơn 10 năm qua, tham gia tìm ra, đặt tên và công bố nhiều loài thực vật mới, chủ yếu là lan. Tên người thân, bạn bè, những người ông quý trọng vì thế cũng từng bước vào tên cây. 

"Tôi nghĩ, người xứng đáng được vinh danh, xứng đáng được mang tên những loài cây, hơn ai hết, chính là những người giữ rừng", ông Cảnh nói.

Robiquetia binhii - Túi chùy Bình - được đặt để vinh danh ông Nguyễn Trương Bình, một người làm công tác quản lý rừng mà ông Cảnh gọi là "chủ rừng có tâm", thường xuyên tự mình tham gia những chuyến tuần rừng dài ngày. Loài phong lan ấy có những chùm hoa nhỏ màu nâu nâu, sống trên cây trong các khu rừng thường xanh lá rộng của khối núi Ngọc Linh.

Người giữ rừng Nguyễn Trương Bình (phải) - người được đặt tên cho loài phong lan Túi chùy Bình - Robiquetia binhii

ẢNH: NGUYỄN VĂN CẢNH

Túi chùy Bình - loài lan có những chùm hoa nhỏ màu nâu kem

ẢNH: NGUYỄN VĂN CẢNH

Nhà khoa học cũng có lúc... yêu, ghét 

Nhà nghiên cứu thực vật Nguyễn Văn Cảnh kể chính ông từng phát hiện một loài ráy mới. Theo ông, hoa của cây này không đẹp mắt, vừa đen thui lại vừa… thúi. Thế là ông Cảnh lấy tên một người bạn mà khi đó mình "không thích cho lắm" để đặt cho cây, như một cách trêu. 

"Thế người bạn đó có biết ông 'chơi khăm' như vậy không?", tôi thắc mắc. Ông Cảnh cười: "Biết chứ, nhưng… kệ. Tôi là nhà khoa học nhưng cũng là con người mà, cũng có lúc yêu, lúc ghét chứ. Bây giờ không ghét nhau nữa rồi, nhưng tên đã đặt xong, không thể đổi được nữa. Dù sao thì đó cũng là một kỷ niệm đáng nhớ".

Chuyện nghe vui, nhưng lịch sử nghiên cứu tự nhiên từng lưu truyền những cuộc "đấu khẩu" gay gắt hơn nhiều. Johann Georg Siegesbeck, một nhà thực vật học người Đức thế kỷ 18, công khai phản đối hệ thống phân loại dựa vào cơ quan sinh sản của Carl Linnaeus. Ông cho rằng những hình ảnh "chồng", "vợ" mà Linnaeus dùng để mô tả cây cỏ là quá khiêu dâm, thô tục.

Tên Siegesbeck trước đó đã được Linnaeus đưa vào chi Sigesbeckia. Một loài trong chi này là Sigesbeckia orientalis có mùi khó chịu, nhiều bộ phận có chất nhờn dinh dính. Ở Việt Nam còn mang những cái tên dân gian chẳng lấy gì làm thanh nhã như: cỏ đĩ, chó đẻ hoa vàng.

Sau khi hai người trở mặt, Linnaeus còn "chơi" một cú cay hơn. Ông ghi lên một gói hạt Sigesbeckia cái tên Latin "Cuculus ingratus", nghĩa là "con chim cu vô ơn". Gói hạt sau đó đến tay Siegesbeck. Ông đem gieo, để rồi cây mọc lên lại chính là thứ mang tên mình.

Nhưng không phải ai bất đồng với Linnaeus cũng bị "đáp lễ" bằng một loài cây khó ưa. Nhà thực vật học Ý Giulio Pontedera cũng không chấp nhận hệ thống phân loại của ông. Thế nhưng Linnaeus lại lấy tên ông đặt cho chi Pontederia, một nhóm thực vật thủy sinh có hoa tím khá đẹp (cây lục bình quen thuộc ngày nay cũng nằm trong chi này). (còn tiếp)

Hoa Lục Bình cũng nằm trong chi Pontederia lấy từ tên nhà thực vật học Giulio Pontedera

ẢNH: LAM YÊN