Việc formaldehyde nằm ngoài danh mục kiểm tra định kỳ cùng sự chồng chéo trong quản lý chuỗi cung ứng tạo đã kẽ hở cho một số thương lái ngâm cải thảo trong hóa chất độc hại.
Ngày 22/8, chính quyền huyện Khang Bảo, thành phố Trương Gia Khẩu, tỉnh Hà Bắc xác nhận một số thương lái tại địa phương cố tình nhúng cuống cải thảo vào dung dịch formaldehyde công nghiệp để giữ rau tươi lâu khi vận chuyển đường dài. Hiện vụ việc tiếp tục được điều tra.
Formaldehyde là chất cấm tuyệt đối trong sản xuất và chế biến thực phẩm theo quy định của Trung Quốc. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới xếp formaldehyde vào nhóm 1 gồm các chất chắc chắn gây ung thư ở người, thường dùng trong công nghiệp dệt nhuộm, khử trùng hoặc ướp xác.
Mặc dù Luật An toàn Thực phẩm được nhà chức trách ban hành năm 2009 đã qua nhiều lần sửa đổi và được đánh giá là nghiêm khắc nhất trong lịch sử, nhưng những sự cố tương tự vẫn diễn ra dai dẳng 14 năm qua.
Trước đó vào năm 2012, thương lái tại Thanh Châu, tỉnh Sơn Đông, từng bị phát hiện phun dung dịch formaldehyde để giữ tươi cải thảo. Hơn 120 tấn cải thảo chứa hóa chất này cũng từng bị thu giữ tại Quảng Châu.
Rau cải thảo. Ảnh minh họa: Unsplash
Khảo sát nhiều tiểu thương và chuyên gia nông sản cho thấy nguyên nhân cốt lõi khiến gian thương bất chấp pháp luật nằm ở bài toán chi phí khắt khe trong chuỗi cung ứng, The Paper đưa. Cải thảo rất nhanh hỏng trong mùa hè, trong khi chi phí vận chuyển lạnh chuyên dụng lại quá đắt đỏ so với giá trị thấp của loại rau này.
Ông Zhang, một thương lái bán buôn tại Tân Cương, phân tích việc nhúng hóa chất xuất phát từ tâm lý không muốn gánh khoản hao hụt tự nhiên nhằm kéo dài thời gian bán kiếm lời. Đồng quan điểm, ông Wang, người đứng đầu một hợp tác xã nuôi trồng thủy sản tại tỉnh Quý Châu, cho biết xử lý "chui" bằng formaldehyde giúp cải thảo tươi thêm từ 2 đến 3 ngày sau khi tới điểm đến mà không phải tốn tiền vận chuyển lạnh.
Trong khi đó, ông Gao, chủ một trang trại sinh thái tại Hồ Châu, tỉnh Triết Giang, giải thích thêm cải thảo sau khi thu hoạch thường bị dập gốc, rất dễ bị vi khuẩn xâm nhập gây thối rữa. Nhúng gốc vào formaldehyde giúp diệt khuẩn tức thì và chống thối. Khảo sát trên các nền tảng thương mại điện tử của tờ The Paper cũng cho thấy một can formalin 2 lít nồng độ 36-38% có giá chỉ 50 Nhân dân tệ (khoảng 175.000 đồng), khiến động cơ trục lợi càng thêm mạnh mẽ.
Bên cạnh lợi nhuận, chính các "điểm mù" trong quy trình kiểm soát tạo điều kiện cho sai phạm tồn tại. Hiện các đợt kiểm tra nhanh định kỳ tại chợ đầu mối chỉ tập trung đo dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng.
Giáo sư Huang Yanzhong, chuyên gia y tế toàn cầu tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ, nhận định với BBC formaldehyde là hóa chất công nghiệp nên không nằm trong danh mục kiểm tra tiêu chuẩn.
Đại diện trạm kiểm định ở miền Đông Trung Quốc thừa nhận số lượng hóa chất trôi nổi quá lớn khiến cơ quan chuyên môn không thể đưa toàn bộ vào danh mục xét nghiệm thường quy.
Suốt 17 năm qua, dù nằm trong danh sách cấm, formaldehyde chưa từng trở thành chỉ tiêu bắt buộc khi kiểm nghiệm rau củ. Gian thương còn khai thác đặc tính dễ bay hơi của hóa chất và thói quen chỉ lấy mẫu phần lá của lực lượng chức năng để xóa dấu vết.
Ông Wang cho biết hợp tác xã của ông sử dụng xe tải lạnh để vận chuyển cải thảo. Ảnh: The Paper
Sự chia cắt trong bộ máy quản lý tạo thêm "vùng xám" trách nhiệm. Ngành nông nghiệp giám sát khâu trồng trọt, còn cơ quan quản lý thị trường chỉ kiểm soát khâu tiêu thụ. Quá trình thu mua, bốc dỡ và vận chuyển liên tỉnh ở giữa rơi vào khoảng trống không người chịu trách nhiệm trực tiếp. Tại cơ sở, tình trạng thiếu hụt nhân lực, kinh phí cùng tâm lý ngại phanh phui tiêu cực của chính quyền địa phương khiến lỗ hổng giám sát thêm nghiêm trọng.
Vụ việc tác động trực tiếp đến thị trường quốc tế khi Trung Quốc xuất khẩu lượng lớn nông sản sang châu Á. Cơ quan An toàn Thực phẩm và Dược phẩm Hàn Quốc lập tức làm việc với đối tác để rà soát nguồn hàng nhập khẩu, do nước này phụ thuộc tới 40% nguồn cải thảo làm kimchi từ Trung Quốc. Cơ quan chức năng Nhật Bản cũng triển khai rà soát và bước đầu chưa ghi nhận lô hàng vi phạm cập cảng.
Giới chuyên gia cho rằng Trung Quốc cần sớm bổ sung các chất công nghiệp độc hại vào danh mục kiểm tra bắt buộc tại chợ đầu mối, đồng thời siết chặt quản lý khâu vận chuyển trung gian. Nhà nước cần mở rộng hạ tầng logistics lạnh và trợ giá vận chuyển nông sản, hỗ trợ các hợp tác xã canh tác quy mô lớn nhằm xóa bỏ các mắt xích gian lận nhỏ lẻ.
Bình Minh (Theo BBC, The Paper, Med Sci, CCTV News)
